Γράφει: Ο
Δημήτριος Κων. Σειραδάκης
Πριν λίγες μέρες ,αναδιφώντας «τα χαρτιά» του αρχείου μου, το μάτι μου έπεσε σε
κάποιες φωτογραφίες, που είχε την καλοσύνη να μου δώσει ο Βαρδής Γ. Τσουρής,
από το αρχείο του πατέρα του, του γιατρού Γεωργίου Β. Τσουρή. Στις φωτογραφίες
αυτές εικονίζονται γυναίκες του Λιβαδά κατά τις 10ετίες 1930-40 και 1940-50.
Η θέαση των φωτογραφιών αυτών αποτέλεσε
αφορμή και έναυσμα για το νου μου, που κατά την προσφιλή τακτική του, πάλι «εμνήσθη
ημερών αρχαίων» και άρχισε να ανακαλεί από το υποσυνείδητο στο πεδίο της
συνείδησης, σκηνές από την καθημερινή ζωή των κατοίκων του χωριού μου, του
Λιβαδά, όπως τις θυμούμαι είτε ο ίδιος από προσωπικές μου εμπειρίες είτε από
διηγήσεις παλαιότερων κατοίκων της περιοχής. Και επειδή πολλές φορές έχω γράψει
για τις ασχολίες των ανδρών κατοίκων του Λιβαδά, κρίνω σκόπιμο, για λόγους
ισονομίας, να περιγράψω σήμερα σκηνές από την καθημερινή ζωή των γυναικών του
χωριού μου.
Πολλοί θεωρούν ότι οι γυναίκες της
εποχής εκείνης θεωρούνταν πλάσματα υποδεέστερα, στερούμενα δικαιωμάτων και
ελευθεριών, προορισμένα μόνο να υπηρετούν μια αυστηρά ανδροκρατούμενη κοινωνία.
Και ακόμη πως ο άνδρας-αφέντης είχε όλα τα δικαιώματα πάνω στη γυναίκα, η οποία
όφειλε απεριόριστη υπακοή και πειθαρχία στις θελήσει και στις εντολές του.
΄0μως οι προσωπικές μου αναμνήσεις
δεν συμφωνούν με αυτή την άποψη. Αντίθετα θεωρώ ότι η γυναίκα του Λιβαδά είχε
και απολάμβανε όλα ή σχεδόν όλα τα δικαιώματα και τις ελευθερίες που είχε και ο
άντρας, όπως βέβαια και τις ίδιες υποχρεώσεις με εκείνον. Βέβαια πάντα υπήρχαν
κάποιες διαφοροποιήσεις πάνω σ’αυτές τις αρχές, ανάλογα με τον τύπο και τον
χαραχτήρα των ανθρώπων.
Είναι γνωστό πως η γυναίκα, πρώτ’ απ’
όλα ήταν η αφέντρα και η αρχόντισσα του σπιτιού. Όλες οι εσωτερικές εργασίες
του σπιτιού όπως το μαγείρεμα του φαγητού, η μπουγάδα, το ζύμωμα και το ψήσιμο
του ψωμιού, η καθαριότητα του σπιτιού, το στρώσιμο των κρεβατιών και πάνω απ’
όλα, η φροντίδα για τη διατροφή και την ανατροφή των παιδιών ήταν … προνομιακοί
χώροι αποκλειστικής δικής της αρμοδιότητας.
Εκτός απ’ αυτές τις εργασίες κι άλλες
εξίσου δύσκολες και κοπιαστικές όπως το γνέσιμο των μαλλιών, το διάσιμο και η
ύφανση στον αργαλειό, το ράψιμο των ρούχων αλλά και το πλέξιμο και το κέντημα
ήταν δικές της δουλειές. Και είναι να θαυμάζει κανείς τα σωζόμενα ως σήμερα έργα
τέχνης των γυναικών εκείνης της εποχής, σωστά αριστουργήματα, δουλεμένα με
τέχνη και μεράκι, δείγματα εξαιρετικής ευαισθησίας και φιλοκαλίας.
Και όμως τις γυναίκες αυτές κανείς
δεν τις δίδαξε ούτε την υφαντική τέχνη, ούτε το πλέξιμο, ούτε το κέντημα κι
ακόμη κανένας ονομαστός μάγειρας δεν τις έμαθε να μαγειρεύουν τα μοναδικά σε
νοστιμιά και αγνότητα εκείνα φαγητά, αυτά που σήμερα ονομάζουν «Κρητική
Διατροφή» ή «Κουζίνα της Γιαγιάς», που οι σύγχρονοι διάσημοι σεφ προσπαθούν
ανεπιτυχώς να μιμηθούν.
Αλλά και στις περισσότερες εξωτερικές
εργασίες του χωριού είχε μερίδιο η γυναίκα. Μερικές μάλιστα απ’ αυτές, όπως το
μάζεμα των ελιών με το χέρι, αποτελούσαν σχεδόν αποκλειστικότητα των γυναικών.
Ακόμη το θέρισμα, το αλώνισμα- λίχνισμα, ο τρύγος, η φροντίδα για τα οικόσιτα
ζώα ήταν κι εκείνα μέσα στα καθημερινά καθήκοντα των γυναικών του Λιβαδά. Η
λειτουργία της «φάμπρικας», δηλ. του λιοτριβειού, που ήταν μια εξαιρετικά
επίπονη και βαριά εργασία, χρειαζόταν απαραιτήτως και τη συμμετοχή της γυναίκας
γιατί εργασίες όπως το «σφίξιμο» των «ντορμπάδων» με τον «εργάτη» απαιτούσαν τη
σωματική δύναμη δύο τουλάχιστον ατόμων ή όταν ήταν ανάγκη να αντικαταστήσει για
λίγο τον άντρα, για να φάει, να ξεκουραστεί ή να κοιμηθεί λίγο κι εκείνος,
ιδιαίτερα κατά τα «νυχτέρια».
Στη δική μου συνείδηση η γυναίκα του
Λιβαδά της εποχής εκείνης ήταν μια αληθινή ηρωίδα της ζωής. Ήταν η αρχόντισσα
του νοικοκυριού, η σύζυγος, η μάνα, η αδελφή, η γιαγιά, η γυναίκα γενικώς που όλα
τα προλάβαινε, όλα τα πάλευε, όλα τα διαχειριζόταν κατά τον καλύτερο τρόπο. Η
γυναίκα της προσφοράς και της θυσίας, η γυναίκα που σκοπό της ζωής της είχε
κάνει την προσφορά προς τους άλλους και που δεν ζητούσε ποτέ τίποτα για τον
εαυτό της.
Και δεν ήταν μόνο ηρωίδα της ζωής η
γυναίκα του Λιβαδά εκείνων των χρόνων. Ήταν και αληθινή ηρωίδα του πολέμου, της
κατοχής και της αντίστασης. Ήταν η γυναίκα που στη διάρκεια της γερμανικής
κατοχής, πήγαινε φαγητό και εφόδια στους αντάρτες, που χρησιμοποιώντας έναν
ιδιότυπο κώδικα επικοινωνίας, κρεμούσε στην απλώστρα της την κόκκινη ή την
πράσινη μπατανία, για να δώσει το ανάλογο οπτικό μήνυμα στους αντάρτες. Ήταν η
ηρωίδα που επινοούσε χίλιους δυο τρόπους για να παραπλανά τον κατακτητή και να
κάνει «σκέρα» στους αντάρτες, να τους προφυλάσσει από τον καθημερινό θανάσιμο
κίνδυνο που ενέδρευε σε κάθε βήμα της ζωής τους.
Το σοβαρότερο όμως απ’ όλα ήταν το
μαρτύριο και οι κίνδυνοι που πέρασαν οι γυναίκες του Λιβαδά κατά την 29η
Σεπτεμβρίου 1943, όταν ο Λιβαδάς μαζί με τα γειτονικά χωριά Μονή και
Κουστογέρακο, πυρπολήθηκε και καταστράφηκε ολοσχερώς από τους Γερμανούς. Τις
μέρες αυτές οι γυναίκες του Λιβαδά έζησαν ένα φοβερό ψυχοσωματικό μαρτύριο,
όταν οι Γερμανοί τις συνέλαβαν αιχμάλωτες και τις έκλεισαν στο «Τηλέφωνο»,
απειλώντας τις με ομαδική εκτέλεση δια βομβαρδισμού από αεροπλάνα. Και τι δεν
είδαν και δεν άκουσαν οι τραγικές εκείνες γυναίκες, μέσα στην ιδιότυπη αυτή
φυλακή τους! Είδαν τη 14χρονη Αμαλία να σκοτώνεται επί τόπου .Είδαν τη 16χρονη
Μαίρη να τραυματίζεται θανάσιμα και να εκτελείται την επομένη στην πλατεία της
Κείθε Βρύσης. Άκουσαν το κροτάλισμα των πολυβόλων και το μούγκρισμα των μηχανών
των στούκας, που σαν δαίμονες της κόλασης , σκορπούσαν τον όλεθρο και το
θανατικό πάνω από το χωριό τους. Είδαν τις πύρινες γλώσσες της φωτιάς από τα
καιόμενα σπίτια τους να ανεβαίνουν μεσούρανα και άκουσαν τη φοβερή απειλή των
Γερμανών ότι θα τις βάλουν στο δάσος «Μαχιά» να τις κάψουν ζωντανές. Και
αντίκρισαν τις κάνες των γερμανικών πολυβόλων να τις σημαδεύουν, κλεισμένες και
φρουρούμενες στη Σούγια. Και μεταφέρθηκαν στις φυλακές της Αγιάς, όπου έζησαν
τον απόλυτο εφιάλτη της πιθανής εκτέλεσής τους στο Στύλο της Αγιάς ή της
μεταφοράς τους στο κολαστήριο του Νταχάου. Και έζησαν το μαρτύριο της προσφυγιάς,
όταν κυνηγημένες και ανέστιες, γύριζαν σε ξένα μέρη χωρίς τροφή, χωρίς στέγη
και με άμεσο κίνδυνο θανάτου.
Ας αναλογιστούν οι σημερινές γυναίκες
πόση ψυχική και σωματική δύναμη, πόσο θάρρος και κουράγιο, πόση θέληση και
ψυχικό σθένος απαιτούσαν όλ’ αυτά. Όλα αυτά τα πέρασαν και τα πάλεψαν οι
γυναίκες του Λιβαδά τότε. Κι ήταν οι ίδιες αυτές γυναίκες, που μετά την
απελευθέρωση, ξαναγύρισαν στα χωριά τους με τους άντρες τους, όσους γλίτωσαν,
κι αντίκρισαν τα αποκαϊδια και τα ερείπια των σπιτιών τους. Και όμως δεν
δείλιασαν αλλά οπλισμένες με τη χαρά και τη δύναμη που δίνει η ελευθερία αλλά
και με φοβερή ψυχική και σωματική αντοχή, δύναμη και θέληση, ρίχτηκαν με τους
άντρες στον αγώνα και πολύ γρήγορα ανάστησαν από τις στάχτες τους τα ρημαγμένα
από τον πόλεμο σπίτια τους και τα χωριά τους.
Έτσι θυμούμαι τις γυναίκες του Λιβαδά.
Μοναδικά πλάσματα θάρρους, αντοχής και θέλησης. Ηρωίδες του πολέμου και της
καθημερινής βιοπάλης. Άτομα της προσφοράς και της θυσίας που έκαμαν θρησκεία
τους το δόγμα: Όλα για τους άλλους, τίποτα για τον εαυτό τους.
Σ’ αυτές τις μοναδικές γυναίκες του
Λιβαδά, σ’εκείνες τις ηρωίδες του πολέμου και της ειρήνης, ανάμεσα στις οποίες συγκαταλέγεται
και η αείμνηστη μάνα μου Ειρήνη
Σειραδάκη, η «Σειραδοκωστίνα», που έφυγε από κοντά μας σαν τούτες τις μέρες, το
έτος 2000, σ’αυτά τα σπάνια και ανεπανάληπτα πλάσματα της προσφοράς και της
θυσίας, αφιερώνονται τούτες οι γραμμές.
Πρόσωπα της φωτογραφίας πάνω
Από αριστερά:
Ευτυχία Σαρτζετάκη-Ανδρουλάκη
Μαρίκα Δ. Μπελιβανάκη (της Διάκισσας)
Ευλαμπία Τσουρή (Τσουρογιάνναινα)
Χριστίνη Ελληνάκη (Ελληνογιάνναινα)
Ειρήνη Σειραδάκη (Σειραδοκωστίνα)
(Στην αγκαλιά της πιθανόν ο γιός της Βαρδής ή η κόρη της Αμαλία)
Πρόσωπα της φωτογραφίας πάνω
Α! Γυναίκες. Πρώτη σειρά όρθιες από αριστερά:
1.Ειρήνη Σειραδάκη (Σειραδοκωστίνα). Κρατά στην αγκαλιά της πιθανόν την
κόρη της Αμαλία.
2.Ευανθία Ι. Ελληνάκη
3.Ευτυχία Ι. Σαρτζετάκη
4.Ελευθερία Ι. Μυριζάκη
5.Αννίτσα Β. Τσουρή
6.Μαρία Γ. Ελληνάκη
7.Λούλα Χ. Σειραδάκη
8.Μαίρη Χ. Σειραδάκη
9.Αφροδίτη Κ. Παπαδερού
Δεύτερη σειρά:
1.Τα δύο αγόρια είναι ο Δημήτριος και ο Γεώργιος Κων. Σειραδάκης
Καθήμενες από αριστερά:
2.Χριστινιά Β. Τσουρή
3.Ευαγγελία Τσουρή (Τσουροβαρδίνα)
4. ...........Ελληνάκη (Ελληνογιώργαινα)
Τρίτη σειρά. Καθήμενα κορίτσια από αριστερά:
1.Ευγενία Ι. Σειραδάκη
2.Βέτα Χ. Σειραδάκη
3.Λιλή Χ. Σειραδάκη
4.Αλεξία Γ. Τσουρή
5.Μαρίκα Γ. Τσουρή
χρονολογία φωτογραφίας 14-9-1938
ΑΝΔΡΕΣ ΤΟΥ ΛΙΒΑΔΑ
Ορθιοι από αριστερά:
1.Διάκος Ι. Μπελιβανάκης
2.Ανδρέας Β. Τσουρής
3.Γεώργιος Ι. Τσουρής
4.Γεώργιος Ι. Ελληνάκης
5.Γεώργιος Ι. Μπελιβανάκης
Καθήμερνοι από αριστερά:
1.Εμμανουήλ Ι. Τσουρής
2.Ιωάννης Μπελιβανάκης (Μπελιβανογιάννης)
3.Νικόλαος Ι. Τσουρής
4.Διάκος Μπελιβανάκης (Γέρο-Διάκος)
5.Κων/νος Γ. Σειραδάκης
Δεν αναγνωρίστηκε το μικρό όρθιο αγόρι στη μέση της φωτογραφίας
